Cách mạng tháng Mười Nga: Nguyên nhân và ý nghĩa lịch sử
Cách mạng tháng Mười Nga năm 1917 là biến cố có ảnh hưởng sâu rộng trong lịch sử hiện đại. Cuộc cách mạng đưa những người Bolshevik lên nắm quyền, dẫn tới sự ra đời của nhà nước Xô viết và một mô hình chính trị – xã hội mới.
Học sinh cần phân biệt Cách mạng tháng Hai với tháng Mười và lý giải vì sao nước Nga trải qua hai cuộc cách mạng trong năm 1917. Có thể kết hợp với lý thuyết Lịch sử lớp 12 để kết nối sự kiện với tiến trình thế giới.
Bối cảnh nước Nga trước năm 1917
Đầu thế kỷ XX, Nga là đế quốc do Nga hoàng Nikolai II đứng đầu. Công nghiệp phát triển ở một số thành phố nhưng kinh tế nhìn chung còn lạc hậu, đời sống nông dân khó khăn. Công nhân tập trung tại các trung tâm công nghiệp nên có điều kiện tổ chức đấu tranh.
Xã hội tồn tại nhiều mâu thuẫn: nhân dân với chế độ chuyên chế, nông dân với địa chủ, công nhân với giới chủ. Cách mạng 1905–1907 thất bại nhưng để lại kinh nghiệm đấu tranh.
Khi Chiến tranh thế giới thứ nhất bùng nổ, Nga tham chiến cùng phe Hiệp ước. Thất bại quân sự, thương vong, thiếu lương thực và lạm phát làm nhân dân kiệt quệ. Chiến tranh đẩy các mâu thuẫn tới điểm bùng nổ.
Những nguyên nhân dẫn tới Cách mạng tháng Mười Nga
Nguyên nhân của Cách mạng tháng Mười không chỉ nằm ở khó khăn kinh tế. Sự kiện là kết quả của nhiều yếu tố liên kết với nhau:
Chế độ Nga hoàng khủng hoảng nghiêm trọng
Chính quyền chuyên chế không giải quyết được vấn đề ruộng đất, quyền dân chủ và đời sống người lao động. Bộ máy nhà nước suy yếu, bất mãn lan rộng.
Chiến tranh làm đời sống nhân dân kiệt quệ
Chiến tranh khiến kinh tế rối loạn, giá cả tăng và lương thực thiếu hụt. Công nhân cần bánh mì, nông dân muốn có ruộng đất, binh lính muốn hòa bình.
Cách mạng tháng Hai chưa giải quyết yêu cầu cơ bản
Tháng 2/1917 theo lịch Nga cũ, đình công tại Petrograd phát triển thành khởi nghĩa. Nga hoàng thoái vị nhưng xuất hiện hai chính quyền: Chính phủ lâm thời và các Xô viết đại biểu công nhân, binh lính.
Chính phủ lâm thời tiếp tục chiến tranh và trì hoãn chia ruộng đất. Những yêu cầu cơ bản của quần chúng chưa được giải quyết.
Vai trò lãnh đạo của Đảng Bolshevik và Lenin
Tháng 4/1917, Lenin trình bày Luận cương tháng Tư, xác định phương hướng chuyển sang cách mạng xã hội chủ nghĩa với khẩu hiệu “Tất cả chính quyền về tay Xô viết”. Bolshevik tổ chức lực lượng và giành ảnh hưởng trong các Xô viết.
Đến mùa thu năm 1917, khủng hoảng trở nên gay gắt. Bolshevik nhận định thời cơ giành chính quyền đã chín muồi.
Phân biệt Cách mạng tháng Hai và Cách mạng tháng Mười
| Tiêu chí | Cách mạng tháng Hai | Cách mạng tháng Mười |
|---|---|---|
| Mục tiêu trực tiếp | Lật đổ chế độ Nga hoàng | Lật đổ Chính phủ lâm thời, chuyển chính quyền về tay các Xô viết |
| Lực lượng tham gia | Công nhân, binh lính, nông dân và đông đảo quần chúng | Công nhân, binh lính cách mạng dưới sự lãnh đạo của Bolshevik |
| Kết quả chính | Chế độ quân chủ sụp đổ; hình thành cục diện hai chính quyền | Chính phủ lâm thời bị lật đổ; chính quyền Xô viết được thiết lập |
| Tính chất theo cách phân kỳ phổ biến | Cách mạng dân chủ tư sản kiểu mới | Cách mạng xã hội chủ nghĩa |
Cách mạng tháng Hai lật đổ Nga hoàng nhưng chưa giải quyết vấn đề chính quyền. Cách mạng tháng Mười tiếp tục quá trình và thay đổi thể chế nước Nga.
Diễn biến chính của Cách mạng tháng Mười
Nga sử dụng lịch Julius nên ngày 25/10 theo lịch cũ tương ứng ngày 7/11 theo lịch Gregory. Tên “Cách mạng tháng Mười” được giữ theo lịch Nga đương thời.
Đêm 24/10 theo lịch cũ, lực lượng cách mạng chiếm các vị trí chiến lược ở Petrograd. Trung tâm chỉ huy đặt tại Viện Smolny. Ngày 25/10, phần lớn thành phố nằm trong tay quân khởi nghĩa.
Đêm 25/10, Cận vệ Đỏ và binh lính tiến công Cung điện Mùa Đông. Chiến hạm Aurora phát tín hiệu; Chính phủ lâm thời bị lật đổ.
Đại hội Xô viết toàn Nga lần thứ hai tuyên bố chuyển chính quyền về tay các Xô viết, lập Hội đồng Dân ủy do Lenin đứng đầu và thông qua các sắc lệnh về hòa bình, ruộng đất.
Dòng thời gian các sự kiện chính năm 1917 ở Nga
Vì sao cuộc khởi nghĩa giành thắng lợi nhanh chóng?
Chính phủ lâm thời mất ủng hộ vì tiếp tục chiến tranh và không giải quyết ruộng đất. Khẩu hiệu của Bolshevik đáp ứng mong muốn của công nhân, nông dân và binh lính.
Bolshevik có đường lối rõ ràng, tổ chức chặt chẽ và chọn đúng thời điểm. Lực lượng cách mạng nhanh chóng kiểm soát các đầu mối giao thông, liên lạc và cơ quan trọng yếu.
Sau thắng lợi ở Petrograd, chính quyền Xô viết được thiết lập tại Moskva và nhiều địa phương, dù quá trình không đồng đều và nước Nga sau đó bước vào nội chiến.
Kết quả trực tiếp của Cách mạng tháng Mười
Cách mạng lật đổ Chính phủ lâm thời và đưa Bolshevik lên nắm quyền. Nhà nước Xô viết kêu gọi chấm dứt chiến tranh, giải quyết ruộng đất và xây dựng bộ máy mới.
Nga rút khỏi chiến tranh sau Hòa ước Brest-Litovsk năm 1918. Chính quyền mới phải đối diện nội chiến và khủng hoảng. Năm 1922, Liên bang Xô viết được thành lập.
Ý nghĩa đối với nước Nga
Cách mạng tháng Mười chấm dứt quyền lực của Chính phủ lâm thời và mở ra quá trình xây dựng nhà nước theo mô hình Xô viết.
Cuộc cách mạng đề ra chính sách về hòa bình, ruộng đất và quyền của các dân tộc, làm thay đổi con đường phát triển của Nga. Việc hiện thực hóa diễn ra trong nội chiến và khủng hoảng.
Ý nghĩa đối với thế giới
Cách mạng tháng Mười dẫn tới nhà nước xã hội chủ nghĩa đầu tiên và làm thay đổi cục diện quốc tế. Chủ nghĩa xã hội từ học thuyết trở thành mô hình nhà nước trong thực tế.
Sự kiện cổ vũ phong trào công nhân và tác động đến phong trào giải phóng dân tộc ở châu Á, châu Phi, Mỹ Latinh.
Đối với Việt Nam, ảnh hưởng của cách mạng gắn với quá trình Nguyễn Ái Quốc tiếp cận chủ nghĩa Marx–Lenin và lựa chọn con đường cách mạng vô sản. Xem thêm dòng thời gian Lịch sử Việt Nam 1919–1945.
Cách ghi nhớ nguyên nhân và ý nghĩa
Học sinh có thể dùng công thức 4 nguyên nhân – 3 ý nghĩa:
- Bốn nguyên nhân: chế độ Nga hoàng khủng hoảng; chiến tranh làm đất nước kiệt quệ; Chính phủ lâm thời không giải quyết yêu cầu của nhân dân; Bolshevik có đường lối và tổ chức lãnh đạo.
- Ba tầng ý nghĩa: thay đổi nước Nga; tác động tới cục diện thế giới; cổ vũ phong trào công nhân và giải phóng dân tộc.
Khi làm tự luận, cần phân biệt nguyên nhân sâu xa và trực tiếp. Mâu thuẫn xã hội là nền tảng; chiến tranh và thất bại của Chính phủ lâm thời làm khủng hoảng bùng phát; Bolshevik đưa phong trào tới thắng lợi.
Xem thêm: Bộ đề thi thử THPT môn Lịch sử
Kết luận
Cách mạng tháng Mười Nga là kết quả của những mâu thuẫn sâu sắc trong xã hội Nga, tác động của Chiến tranh thế giới thứ nhất, sự bất lực của Chính phủ lâm thời và vai trò lãnh đạo của Đảng Bolshevik. Cuộc cách mạng làm thay đổi chế độ chính trị tại Nga, dẫn tới sự ra đời của nhà nước Xô viết và tạo ảnh hưởng rộng lớn đối với lịch sử thế giới. Nắm chắc mối quan hệ giữa nguyên nhân, diễn biến, kết quả và ý nghĩa sẽ giúp học sinh tránh học thuộc từng mốc rời rạc.
Giữ chỉ tiêu sớm
Nhận ngay học bổng lên tới 70% học phí
Câu hỏi thường gặp
Vì sao năm 1917 nước Nga diễn ra hai cuộc cách mạng?
Cách mạng tháng Hai lật đổ Nga hoàng nhưng chưa giải quyết vấn đề chiến tranh, ruộng đất và chính quyền. Cách mạng tháng Mười tiếp tục giải quyết cuộc khủng hoảng theo đường lối của Bolshevik.
Vì sao gọi là Cách mạng tháng Mười dù kỷ niệm vào ngày 7/11?
Ngày khởi nghĩa quyết định là 25/10/1917 theo lịch Julius được Nga sử dụng lúc đó, tương ứng ngày 7/11 theo lịch Gregory hiện hành.
Ai là người lãnh đạo Cách mạng tháng Mười Nga?
Đảng Bolshevik giữ vai trò lãnh đạo, trong đó Lenin là người xác định đường lối và thúc đẩy quyết định tiến hành khởi nghĩa giành chính quyền.
Ý nghĩa quốc tế nổi bật nhất của Cách mạng tháng Mười là gì?
Cuộc cách mạng dẫn tới sự ra đời của nhà nước xã hội chủ nghĩa đầu tiên, làm thay đổi cục diện chính trị thế giới và tác động mạnh tới phong trào công nhân cùng phong trào giải phóng dân tộc.
Copy link
Đã sao chép
Tin tức mới nhất
Nhập học liền tay