Phong cách ngôn ngữ thường xuất hiện trong câu hỏi đọc hiểu. Học sinh dễ nhầm báo chí với chính luận, khoa học với hành chính hoặc phong cách với phương thức biểu đạt. Muốn làm đúng, cần xét mục đích giao tiếp, loại văn bản và cách dùng từ. Bạn có thể kết hợp bài viết với bộ lý thuyết Văn lớp 12 để củng cố kiến thức tiếng Việt.

Phong cách ngôn ngữ là gì?

Phong cách ngôn ngữ là cách lựa chọn và tổ chức ngôn từ phù hợp với một lĩnh vực giao tiếp. Tin thời tiết cần thông tin mới, rõ nên thường mang phong cách báo chí; đơn đề nghị theo khuôn mẫu thuộc phong cách hành chính; truyện ngắn tạo hình tượng và giá trị thẩm mỹ thuộc phong cách nghệ thuật. Khi làm bài, cần gọi tên phong cách chủ đạo dựa trên mục đích chi phối toàn văn bản.

Bảng nhận biết nhanh sáu phong cách ngôn ngữ

Dấu hiệu của từng phong cách ngôn ngữ

Phong cách ngôn ngữ sinh hoạt

Phong cách sinh hoạt dùng trong giao tiếp hằng ngày, thường có người nói và người nghe cụ thể. Ngôn ngữ thân mật, linh hoạt, có từ xưng hô, khẩu ngữ và cảm xúc. Ví dụ: “Chiều nay cậu nhớ mang giúp mình quyển vở nhé!”. Tuy nhiên, đối thoại trong truyện vẫn thuộc phong cách nghệ thuật nếu phục vụ xây dựng nhân vật.

Phong cách ngôn ngữ nghệ thuật

Phong cách nghệ thuật xuất hiện chủ yếu trong văn chương, dùng hình tượng, nhịp điệu và biện pháp tu từ để khơi gợi cảm xúc. “Mùa thu rót mật vàng lên lối nhỏ” tạo liên tưởng về ánh nắng chứ không thông báo theo nghĩa đen. Ba dấu hiệu chính là tính hình tượng, truyền cảm và cá thể hóa.

Phong cách ngôn ngữ khoa học

Phong cách khoa học trình bày tri thức bằng khái niệm, định nghĩa, thuật ngữ, số liệu và quan hệ logic. Ngôn ngữ có tính khái quát, chính xác, khách quan. Chẳng hạn, một câu định nghĩa “quang hợp” bằng thuật ngữ chuyên môn là dấu hiệu điển hình, không nhằm bộc lộ cảm xúc.

Xem thêm: 30 đề đọc hiểu Ngữ văn 12 để luyện nhận diện phong cách ngôn ngữ

Phong cách ngôn ngữ báo chí

Phong cách báo chí cung cấp thông tin có ý nghĩa xã hội. Văn bản thường nêu rõ thời gian, địa điểm, nhân vật, sự kiện hoặc số liệu; tiêu đề cô đọng và thu hút. Ba dấu hiệu quan trọng là tính thông tin, thời sự và hấp dẫn. Không phải nội dung đăng trên báo đều thuộc phong cách báo chí; một truyện ngắn đăng báo vẫn là nghệ thuật.

Phong cách ngôn ngữ chính luận

Phong cách chính luận bàn luận vấn đề chính trị, xã hội hoặc tư tưởng. Người viết công khai quan điểm, dùng luận điểm, lý lẽ và bằng chứng để thuyết phục. Lời kêu gọi, tuyên ngôn, bình luận xã hội hoặc diễn văn thường mang phong cách này. Mẹo phân biệt: báo chí ưu tiên thông báo sự kiện; chính luận ưu tiên bảo vệ quan điểm.

Phong cách ngôn ngữ hành chính

Phong cách hành chính dùng trong hoạt động quản lý giữa cơ quan và cá nhân hoặc giữa các cơ quan. Văn bản có bố cục, ngày tháng, người nhận, nội dung và chữ ký theo khuôn mẫu. Ngôn ngữ chính xác, trang trọng, ít biểu cảm. Đơn, biên bản, quyết định, thông báo và hợp đồng là những dạng quen thuộc.

6 phong cách ngôn ngữ thường gặp và dấu hiệu nhận biết

Xem thêm: Cấu trúc đề thi THPT môn Ngữ văn và phần kiến thức đọc hiểu

Quy trình nhận biết phong cách ngôn ngữ trong 30 giây

Khi gặp một ngữ liệu lạ, hãy thực hiện bốn bước:

1. Xác định loại văn bản: Tin tức, đơn từ, bài nghiên cứu, lời trò chuyện hay tác phẩm văn học?
2. Xác định mục đích: Thông báo, thuyết phục, truyền đạt tri thức, giải quyết công việc hay tạo cảm xúc?
3. Tìm dấu hiệu: Thuật ngữ, số liệu, hình ảnh nghệ thuật, luận điểm, tính thời sự hoặc khuôn mẫu.
4. Kết luận: Chọn phong cách có nhiều dấu hiệu phù hợp nhất.

Công thức trả lời ngắn: “Văn bản sử dụng phong cách ngôn ngữ… Dấu hiệu là…; ngôn ngữ mang đặc trưng… và phục vụ mục đích…”.

Nếu ngữ liệu có tiêu đề sự kiện, thời gian, địa điểm và số liệu, có thể trả lời: “Văn bản thuộc phong cách báo chí vì cung cấp thông tin thời sự cụ thể, trình bày ngắn gọn nhằm thông báo đến công chúng.”

Phân biệt phong cách ngôn ngữ và phương thức biểu đạt

Phong cách ngôn ngữ cho biết văn bản thuộc lĩnh vực giao tiếp nào; phương thức biểu đạt cho biết nội dung được triển khai bằng cách nào. Một bài báo mang phong cách báo chí nhưng có thể kết hợp tự sự, miêu tả và nghị luận. Truyện ngắn mang phong cách nghệ thuật nhưng thường dùng tự sự. Vì vậy, “tự sự”, “miêu tả”, “nghị luận” không phải tên phong cách.

Học sinh nên tham khảo thêm bộ tài liệu Ngữ văn 12 để luyện phân biệt phong cách, phương thức biểu đạt, thao tác lập luận và biện pháp tu từ trong cùng một ngữ liệu.

Những cặp phong cách dễ nhầm

• Báo chí – chính luận: Báo chí lấy sự kiện thời sự làm trung tâm; chính luận lấy quan điểm và sức thuyết phục làm trung tâm.
• Khoa học – hành chính: Khoa học trình bày tri thức bằng thuật ngữ và logic; hành chính điều chỉnh công việc bằng khuôn mẫu có hiệu lực.
• Sinh hoạt – nghệ thuật: Sinh hoạt phục vụ giao tiếp đời thường; nghệ thuật tổ chức ngôn từ để xây dựng hình tượng và giá trị thẩm mỹ.

Lỗi thường gặp khi làm bài

• Nhận diện theo nơi đăng văn bản thay vì bản chất nội dung.
• Thấy số liệu liền chọn khoa học, dù đó có thể là bản tin báo chí.
• Thấy quan điểm cá nhân liền chọn chính luận, dù ngữ liệu chỉ là trò chuyện đời thường.
• Nhầm “nghị luận”, “thuyết minh” với tên phong cách ngôn ngữ.
• Chỉ ghi đáp án mà không dẫn dấu hiệu khi đề yêu cầu giải thích.
• Liệt kê nhiều phong cách để phòng sai, trong khi đề hỏi phong cách chủ đạo.

Sau khi trả lời, hãy tự kiểm tra ba điểm: tên phong cách có đúng thuật ngữ không, dấu hiệu có xuất hiện trực tiếp trong văn bản không và mục đích giao tiếp có phù hợp không.

Xem thêm: Đề thi thử THPT môn Ngữ văn có lời giải để thực hành

Cách ôn tập để ghi nhớ lâu

Hãy lập bảng sáu hàng, mỗi hàng ghi ba từ khóa, hai dạng văn bản và một ví dụ. Mỗi ngày, chọn ba ngữ liệu ngắn, che tên nguồn, xác định mục đích, gạch chân dấu hiệu rồi viết một câu kết luận. Trong phòng thi, đọc toàn bộ ngữ liệu; tiêu đề và nguồn trích chỉ hỗ trợ, không thay thế việc phân tích ngôn ngữ.

Kết luận

Nhận biết phong cách ngôn ngữ sẽ nhanh hơn khi học sinh tập trung vào bốn yếu tố: lĩnh vực giao tiếp, mục đích, loại văn bản và cụm dấu hiệu ngôn ngữ. Sáu phong cách có đặc trưng riêng nhưng vẫn có thể giao thoa, vì vậy không nên học thuộc một từ khóa máy móc. Hãy luyện cách đưa ra kết luận kèm căn cứ; đây là phương pháp giúp bạn xử lý ngữ liệu mới tự tin và chính xác hơn.

Câu hỏi thường gặp

Có bao nhiêu phong cách ngôn ngữ thường học ở THPT?

Có sáu phong cách thường gặp: sinh hoạt, nghệ thuật, khoa học, báo chí, chính luận và hành chính. Mỗi phong cách gắn với một lĩnh vực và mục đích giao tiếp chủ yếu.

Làm sao phân biệt phong cách báo chí và chính luận?

Báo chí ưu tiên cung cấp thông tin thời sự; chính luận ưu tiên trình bày quan điểm và thuyết phục. Hãy xem ngữ liệu lấy sự kiện hay hệ thống lập luận làm trung tâm.

Nghị luận có phải là phong cách ngôn ngữ không?

Không. Nghị luận là phương thức biểu đạt. Một văn bản dùng phương thức nghị luận có thể mang phong cách chính luận, khoa học, báo chí hoặc nghệ thuật tùy lĩnh vực và mục đích giao tiếp.

Khi đề yêu cầu xác định phong cách ngôn ngữ có cần giải thích không?

Nếu đề chỉ yêu cầu “xác định”, bạn có thể trả lời ngắn gọn. Nếu đề yêu cầu “xác định và nêu dấu hiệu”, cần dẫn ít nhất hai căn cứ từ loại văn bản, cách dùng từ, mục đích hoặc đặc trưng trình bày.